|
Założenia Narodowej Strategii
1. Pojęcie wykluczenia
społecznego w Polsce
Pomimo bogatej literatury naukowej w Polsce, w polskim prawie
pojęcie wykluczenia społecznego nie zostało jeszcze
zdefiniowane. Wskazówkę co do jego rozumienia znajdujemy w
Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego (uchwała Rady Ministrów
z grudnia 2000 r.). Przeciwdziałanie zjawisku wykluczeniu
społecznego rozumiane jest tam jako "aktywizacja osób
pozostających w najtrudniejszej sytuacji na rynku pracy". Wynika
z tego, że istotą wykluczenia społecznego w tym ujęciu jest
"pozostawanie w najtrudniejszej sytuacji na rynku pracy".
Natomiast, w przyjętym w dniu 24 września br. rządowym projekcie
ustawy o zatrudnieniu socjalnym, zdefiniowano
osoby
podlegające wykluczeniu społecznemu,
jako te "które ze względu na swoją sytuację życiową, nie są w
stanie własnym staraniem zaspokoić swoich podstawowych potrzeb
życiowych i znajdują się w sytuacji powodującej ubóstwo oraz
uniemożliwiającej lub ograniczającej uczestnictwo w życiu
zawodowym, społecznym i rodzinnym".
Dla potrzeb budowania Strategii, należy przyjąć szerszą
definicję wykluczenia społecznego niż tylko samo pojecie ubóstwa
w tradycyjnym dochodowym znaczeniu i sytuacji na rynku pracy. To
coś o wiele więcej niż niski dochód. Odzwierciedla on również
niedostateczne zdrowie i edukację, deprywację pod względem
wiedzy i komunikacji społecznej, niezdolność do cieszenia się
ludzkimi i politycznymi prawami i nieobecność godności, zaufania
i szacunku dla samego siebie czyli sposób i jakość życia.
Dlatego też, w ramach prac nad Narodową Strategią Integracji
Społecznej należy uznać, iż
wykluczenie społeczne
to brak lub ograniczone możliwości uczestniczenia, wpływania i
korzystania z podstawowych instytucji publicznych i rynków,
które powinny być dostępne dla wszystkich, a w
szczególności dla osób ubogich. Są to między innymi: publiczna
edukacja, ochrona zdrowia, wymiar sprawiedliwości,
zabezpieczenie społeczne, pośrednictwo pracy, ochrona pracy,
transport publiczny i publiczny sektor mieszkaniowy,
administracja publiczna, sektor pozarządowy i organizacje
polityczne, rynek pracy, rynek dóbr konsumpcyjnych, rynek usług
telekomunikacyjnych, bankowych i innych, prywatna własność i
przedsiębiorczość.
Po stronie popytu głównymi przyczynami tak rozumianego
wykluczenia społecznego są nierówność szans startu życiowego,
dyskryminacja i ubóstwo.
Po stronie podaży są to nie dofinansowanie, nierównomierny
rozwój i zła jakość działania infrastruktury społecznej i
instytucji publicznych.
2. Diagnoza wykluczenia
społecznego
Jak dotąd nie zaproponowano syntetycznego wskaźnika wykluczenia
społecznego. Uzgodnione przez UE w 2001 wskaźniki podzielono na
podstawowe (m.in. niskie dochody po transferach z linią 60%
mediany wg wieku i płci, aktywności zawodowej, typu gospodarstwa
domowego, tytułu własności mieszkania, domu czy ziemi, rozkład
dochodów - stosunek 80 percentyla do 20, trwałość niskich
dochodów, spójność regionalna, stopa bezrobocia długotrwałego,
osoby żyjące w bezrobotnych gospodarstwach domowych, liczba osób
niekończących edukacji lub kończących ja na niskim poziomie) i
wtórne (m.in. liczba osób żyjących w gospodarstwach domowych,
których całkowity dochód ekwiwalentny jest niższy od 40%, 50%,
70% mediany dochodów ekwiwalentnych wszystkich gospodarstw,
rozkład dochodów - współczynnik Giniego, bezrobocie ponad dwa
lata, osoby z niskimi osiągnięciami edukacyjnymi).
Istniejące w Polsce wyniki badań gospodarstw domowych (budżety i
aktywność ekonomiczna) oraz inne dane umożliwiają przedstawienie
obrazu wykluczenia społecznego wg wskaźników UE.
Uproszczoną metodę szacowania skali zjawiska zaproponował polski
socjolog H. Domański. Osobą zagrożoną wykluczeniem społecznym
jest osoba bezrobotna i żyjąca w gospodarstwie domowym, którego
dochody na głowę są niższe niż 50% średniej dochodów na głowę we
wszystkich badanych gospodarstwach domowych. Według tej
definicji mieliśmy w Polsce zagrożonych wykluczeniem 22,2% ogółu
ludności powyżej 18 lat (badania sondażowe z roku 2000).
Przy analizowaniu grup społecznych szczególnie zagrożonych
wykluczeniem społecznym, należy więc zwrócić uwagę na osoby
ubogie. Choć przyjęto, że zła sytuacja dochodowa nie jest
równoznaczna z wykluczeniem społecznym, to jednak ubóstwo,
szczególnie w połączeniu z bezrobociem, ale również
wielodzietnością czy zamieszkiwaniem na obszarach wiejskich
silnie zwiększa zagrożenie rodziny marginalizacją. Ubóstwem
zagrożone są przede wszystkim osoby wykluczone z rynku pracy na
skutek bezrobocia. W 2001 r. wśród gospodarstw domowych, w skład
których wchodziła przynajmniej jedna osoba bezrobotna stopa
ubóstwa skrajnego wynosiła ok. 21%, podczas gdy wśród
gospodarstw, w których nie było osób bezrobotnych - mniej niż
6%. W najtrudniejszej sytuacji były rodziny, których podstawę
utrzymania stanowiły świadczenia społeczne (stopa ubóstwa
skrajnego - 31%). Co świadczy wymownie o adekwatności tych
świadczeń, jako środka walki z ubóstwem.
Problematyka ta wymaga dogłębnych i kompleksowych analiz.
3. Działania w zakresie
wykluczenia społecznego w Polsce
Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej jest
odpowiedzialne za koordynację na szczeblu centralnym polityki
integracji i spójności społecznej. Jednak zagadnienia związane z
ubóstwem i wykluczeniem społecznym mają wymiar o wiele szerszy
niż wynika to z kompetencji ministra właściwego do spraw pracy.
Ogólna strategia przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu
powinna obejmować działania z zakresu polityki zatrudnienia,
zabezpieczenia społecznego, mieszkalnictwa, edukacji, zdrowia,
informacji i komunikacji, bezpieczeństwa i sprawiedliwości,
kultury i wypoczynku.
Rolą
MGPiPS powinno być szerzenie wiedzy i promocja lepszego
zrozumienia zjawiska wykluczenia społecznego, a
także dbałość o to, aby inne polityki (przywołane powyżej)
uwzględniały działania mające na celu zwalczanie ubóstwa i
wykluczenia społecznego. W celu sprawnej koordynacji
przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu rząd powinien opracować
Narodową Strategię Integracji Społecznej.
Strategia Działania
Ogólna strategia
przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu powinna obejmować
działania z zakresu polityki zatrudnienia, zabezpieczenia
społecznego, mieszkalnictwa, edukacji, zdrowia, informacji i
komunikacji, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, kultury i
wypoczynku.
Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej jest
odpowiedzialne za koordynację na szczeblu centralnym polityki
integracji i spójności społecznej.
Prace
nad stworzeniem Narodowej Strategii Integracji Społecznej
obejmują następujące elementy:
- identyfikacja obszarów wykluczenia społecznego,
- identyfikacja grup zagrożonych wykluczeniem społecznym,
- diagnozę polityki społecznej w kontekście wykluczenia
społecznego.
Główne
cele Strategii są zgodne z wytycznymi Unii Europejskiej
dotyczącymi kwestii integracji społecznej i obejmują:
- ułatwianie dostępu do zatrudnienia, zasobów, realizacji praw,
podstawowych dóbr i usług dla wszystkich,
- zapobieganie sytuacjom zwiększającym ryzyko wykluczenia
społecznego,
- pomoc dla grup najbardziej narażonych,
- mobilizowanie wszystkich władz i organizacji do dostrzeżenia i
odpowiedniego reagowania na problem wykluczenia.
Tekst Narodowej Strategii Rozwoju >>>